معاون تولید و رئیس مجتمع تولیدی تحقیقاتی انستیتو پاستور ایران، با هشدار نسبت به فرسودگی زیرساخت‌های تولید واکسن در مؤسسه تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی و انستیتو پاستور ایران، گفت: قیمت‌گذاری نامتناسب واکسن‌های تولید داخل و محدودیت منابع مالی تخصیصی، موجب شده است این دو مؤسسه دولتی از منابع کافی برای نوسازی و ارتقای خطوط تولید خود برخوردار نباشند.

دکتر مهدی پریان در نشست «ظرفیت دانش‌بنیان‌ها در عصر جدید اکوسیستم واکسن ایران» که روز یکشنبه ۱۰ آبان‌ماه برگزار شد، با تشریح وضعیت اکوسیستم واکسن کشور اظهار کرد: تولید پایدار واکسن به سه مؤلفه اصلی اقتصاد مقیاس، انتقال فناوری و تقاضای تضمین‌شده وابسته است.

وی با بیان اینکه ایجاد و توسعه زیرساخت‌ها و پلتفرم‌های تولید واکسن نیازمند سرمایه‌گذاری‌های سنگین است، افزود: در سطح جهانی، حدود ۱۰ تولیدکننده بزرگ نزدیک به ۷۸ درصد دوزهای واکسن را تأمین می‌کنند. این تمرکز نشان‌دهنده اهمیت سرمایه‌گذاری گسترده و دستیابی به حجم بالای تولید در صنعت واکسن است.

دکتر پریان با اشاره به تجربه شرکت‌های بزرگ هندی در تولید واکسن گفت: افزایش تیراژ تولید، موجب کاهش هزینه متوسط هر دوز شده و یکی از عوامل اصلی رقابت‌پذیری تولیدکنندگان در بازار جهانی است. با این حال، تحریم‌ها و محدودیت‌های صادراتی، دستیابی تولیدکنندگان ایرانی به مزایای اقتصاد مقیاس را دشوار کرده است.

سهم تولید داخل از بازار واکسن

معاون تولید انستیتو پاستور ایران، مؤسسه تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی و انستیتو پاستور ایران را دو مجموعه اصلی دولتی فعال در حوزه تولید واکسن کشور معرفی کرد.

وی با اشاره به آمارهای ارائه‌شده درباره تولید و واردات واکسن در کشور اظهار کرد: نیاز سالانه کشور به واکسن‌های انسانی، دامی و طیور حدود ۱۴ میلیارد دوز برآورد می‌شود که از این میزان، حدود ۵۰ میلیون دوز مربوط به واکسن‌های انسانی است. همچنین حدود ۵۰ درصد نیاز کشور به واکسن‌های مورد استفاده در برنامه ملی واکسیناسیون، توسط دو تولیدکننده دولتی تأمین می‌شود.

دکتر پریان افزود: سهم بخش خصوصی از تولید واکسن‌های انسانی مورد نیاز معاونت بهداشت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی بسیار محدود است.

قیمت‌گذاری نامتناسب؛ مانعی در مسیر سرمایه‌گذاری در تولید واکسن

رئیس مجتمع تولیدی ـ تحقیقاتی انستیتو پاستور ایران، یکی از چالش‌های مهم صنعت واکسن کشور را نبود تناسب میان قیمت خرید واکسن‌های داخلی و هزینه‌های واقعی تولید دانست و اظهار کرد: قیمت خرید برخی واکسن‌های تولید داخل با هزینه‌های تولید، کنترل کیفیت و سرمایه‌گذاری مجدد تناسب ندارد و در نتیجه، منابع و حاشیه سود کافی برای تحقیق و توسعه و نوسازی زیرساخت‌ها در اختیار تولیدکنندگان قرار نمی‌گیرد.

وی ادامه داد: در حالی که برخی واکسن‌ها با قیمت‌هایی چند برابر قیمت محصولات داخلی وارد کشور می‌شوند، تولیدکنندگان داخلی از حمایت قیمتی متناسب برخوردار نیستند. همچنین نبود قراردادهای بلندمدت خرید، ریسک سرمایه‌گذاری در این حوزه، را افزایش می‌دهد.

تعدد نهادهای تصمیم‌گیر و طولانی بودن فرایندهای نظارتی

وی تعدد نهادهای تصمیم‌گیر و نبود هماهنگی کافی میان دستگاه‌های مسئول را از دیگر مشکلات ساختاری اکوسیستم واکسن کشور برشمرد و با اشاره به طولانی بودن برخی فرایندهای صدور مجوز تولید واکسن اظهار کرد: تجربه دوران کرونا نشان داد که با بهره‌گیری از سازوکارهای متناسب با شرایط اضطراری می‌توان فرایندهای بررسی و صدور مجوز را تسریع کرد. ضروری است تجربیات آن دوره در نظام تنظیم‌گری کشور حفظ و برای کاهش زمان بررسی پرونده‌ها مورد استفاده قرار گیرد.

وی همچنین بر ضرورت مشارکت تولیدکنندگان در تصمیم‌گیری درباره ورود واکسن‌های جدید به برنامه ایمن‌سازی کشور تأکید کرد و افزود: انتخاب واکسن‌ها باید علاوه بر ملاحظات علمی و توجه به نیازهای روز دنیا، با در نظر گرفتن شرایط کشور، ظرفیت تولید داخلی و توان تأمین پایدار انجام شود.

فرسودگی زیرساخت‌ها و مهاجرت نیروی انسانی متخصص

معاون تولید انستیتو پاستور ایران با اشاره به وضعیت زیرساخت‌های تولید واکسن در کشور گفت: قیمت‌گذاری پایین محصولات موجب شده است مؤسسات دولتی منابع مالی کافی برای نوسازی و ارتقای خطوط تولید خود در اختیار نداشته باشند. زیرساخت‌های تولیدی در مجموعه‌هایی مانند مؤسسه رازی و انستیتو پاستور ایران نیازمند نوسازی و سرمایه‌گذاری مستمر هستند.

وی وابستگی به واردات مواد اولیه و تجهیزات پیشرفته، محدودیت انتقال فناوری به دلیل تحریم‌ها، دشواری تأمین قطعات یدکی و ضعف نسبی در برخی پلتفرم‌های نوین تولید واکسن را از دیگر چالش‌های این حوزه عنوان کرد.

دکتر پریان همچنین مهاجرت نیروی انسانی متخصص را یکی از نگرانی‌های جدی صنعت واکسن دانست و گفت: این مهاجرت هم از بخش دولتی به بخش خصوصی و هم به خارج از کشور اتفاق می‌افتد. اگرچه انتقال نیرو از بخش دولتی به بخش خصوصی همچنان ظرفیت تخصصی کشور را حفظ می‌کند، خروج متخصصان از کشور می‌تواند آسیب جدی به اکوسیستم واکسن وارد کند.

تجربه کشورهای دیگر در توسعه صنعت واکسن

وی با اشاره به تجربه کشورهای منتخب در توسعه صنعت واکسن گفت: هند با ترکیب ظرفیت‌های دولتی و خصوصی و تکیه بر تولید انبوه و صادرات، توانسته است جایگاه مهمی در بازار جهانی به دست آورد. کوبا نیز با ایجاد پیوند میان فعالیت‌های تحقیقاتی و تولیدی و اتکا به ساختار دولتی، تجربه قابل توجهی در این حوزه دارد.

دکتر پریان افزود: در برزیل نیز الگوی مشارکت عمومی ـ خصوصی با هدف توسعه تولید محلی و انتقال فناوری دنبال شده است. در قاره آفریقا نیز هدف‌گذاری شده است که تا سال ۲۰۴۰، حدود ۶۰ درصد نیاز این قاره به واکسن در داخل آن تولید شود.

پیشنهادهایی برای توسعه پایدار اکوسیستم واکسن ایران

معاون تولید انستیتو پاستور ایران با تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد حمایتی از پروژه‌محوری به پلتفرم‌محوری اظهار کرد: به جای حمایت‌های پراکنده از پروژه‌های تولید واکسن، باید سرمایه‌گذاری بر توسعه و تقویت پلتفرم‌های پایدار تولید واکسن در اولویت قرار گیرد.

وی کاهش ریسک بازار، ایجاد بازار قابل پیش‌بینی، انعقاد قراردادهای چندساله خرید و حمایت مشروط از محصولات داخلی بر اساس معیارهایی همچون کیفیت، ایمنی، اثربخشی، قیمت رقابتی و قابلیت تأمین پایدار را از راهبردهای ضروری برای توسعه این صنعت دانست.

دکتر پریان درباره اقدامات کوتاه‌مدت مورد نیاز نیز اظهار کرد: بازنگری در سیاست‌های قیمت‌گذاری و خرید واکسن‌های داخلی، انعقاد قراردادهای چندساله برای واکسن‌های اولویت‌دار، انتقال فناوری با هدف تولید واکسن‌های حیاتی از طریق همکاری با شرکای منتخب و تقویت هماهنگی میان تولیدکنندگان واکسن، باید در دستور کار قرار گیرد.