رئیس انستیتو پاستور ایران در گفتگو با برنامه کشیک سلامت سیما با تشریح ابعاد خسارات واردشده به این مؤسسه در جریان جنگ اخیر، از بازگشت فعالیت‌های مجموعه به ظرفیت عملیاتی حداقلی خبر داد و بر ضرورت حمایت دولت، خیرین و بخش خصوصی برای تکمیل فرایند بازسازی و حفظ توانمندی‌های ملی در حوزه تشخیص بیماری‌ها و تولید واکسن تأکید کرد.

دکتر احسان مصطفوی  با اشاره به قدمت ۱۰۶ ساله این مؤسسه و نقش آن در ارتقای امنیت سلامت کشور، به تشریح خسارات وارده، اقدامات انجام‌شده برای بازسازی و اهمیت حمایت از ظرفیت‌های علمی، تشخیصی و تولیدی انستیتو پاستور ایران پرداخت.

دکتر مصطفوی در ابتدای این گفت‌وگو با اشاره به آسیب‌دیدن ساختمان مرکزی انستیتو پاستور ایران در خیابان پاستور تهران گفت

: این مجموعه پیش از آسیب‌دیدن، میزبان ۱۳ آزمایشگاه مرجع کشوری، سه آزمایشگاه همکار مرجع، هشت آزمایشگاه فعال در حوزه بهداشت و بیماری‌های واگیر، دو مرکز همکار سازمان جهانی بهداشت، چهار بانک ملی سلولی و میکروبی، ۲۳ بخش تحقیقاتی، سه مرکز تحقیقاتی و سه شبکه تحقیقاتی بیماری‌ها بود. بنابراین، خسارت واردشده صرفاً به چند ساختمان محدود نیست، بلکه بخش مهمی از زیرساخت‌های تشخیصی و پژوهشی کشور را تحت تأثیر قرار داده است.

بازگشت کارکنان به مجموعه با اجرای فاز نخست بازسازی

رئیس انستیتو پاستور ایران با اشاره به برنامه بازسازی این مؤسسه اظهار داشت: از مجموع ۲۳ هزار مترمربع فضای آسیب‌دیده، حدود ۱۸ هزار مترمربع آسیب کمتری دیده بود و امکان بازسازی سریع‌تر آن وجود داشت. به همین دلیل، این بخش‌ها در اولویت فاز نخست بازسازی قرار گرفتند. حدود پنج هزار مترمربع باقی‌مانده نیز به دلیل تخریب بخشی از ساختمان‌ها، آسیب سازه‌ای یا نیاز به بازسازی اساسی، در فاز دوم قرار دارند.

وی ادامه داد: عملیات بازسازی فاز نخست از اوایل تیرماه آغاز شد و با تلاش مجموعه فنی و حمایت افراد و نهادهای همراه، از نیمه مهرماه شرایط لازم برای بازگشت تمامی همکاران به ساختمان مرکزی فراهم شد. البته این بازگشت با ادغام ۱۰ بخش تحقیقاتی، استفاده مشترک از برخی فضاها و غیرفعال‌ماندن تعدادی از واحدها امکان‌پذیر شد. بنابراین، اگرچه فعالیت‌ها تا حدی از سر گرفته شده‌اند، شرایط هنوز با وضعیت پیش از حادثه فاصله دارد و مسیر بازسازی همچنان ادامه دارد.

مصطفوی میزان خسارات واردشده به انستیتو پاستور ایران را بر اساس ارزیابی کارشناسی رسمی دادگستری حدود چهار هزار میلیارد تومان اعلام کرد و گفت: بخش عمده این خسارت، معادل حدود 2/3 همت، مربوط به تجهیزات است. تاکنون تمرکز اصلی بر تعمیر و بازسازی ساختمان‌هایی بوده که آسیب کمتری دیده‌اند و هنوز فرایند قابل‌توجهی در زمینه تعمیر یا تأمین تجهیزات آغاز نشده است. بازسازی ساختمان‌های با آسیب بیشتر و تأمین تجهیزات مورد نیاز، به منابع مالی قابل‌توجهی نیاز دارد.

وی در ادامه توضیح داد که فعالیت‌های تحقیقاتی و تشخیصی عمدتاً در ساختمان مرکزی تهران متمرکز است و فعالیت‌های آموزشی و فناورانه نیز در این مجموعه انجام می‌شود؛ در حالی که مجتمع تولیدی انستیتو پاستور ایران در کرج قرار دارد و فعالیت‌های تولید واکسن در آنجا انجام می‌شود. به گفته وی، مجتمع تولیدی کرج در جریان حوادث اخیر آسیب ندیده است.

انستیتو پاستور؛ مؤسسه‌ای دولتی با ریشه‌های خیریه و وقفی

رئیس انستیتو پاستور ایران با اشاره به ماهیت حقوقی و تاریخی این مؤسسه گفت: انستیتو پاستور ایران یک مؤسسه وقفی است و ساختمان فعلی آن در سال ۱۳۰۳ توسط مرحوم عبدالحسین میرزا فرمانفرما وقف شده است. این مؤسسه در عین برخورداری از چنین پیشینه‌ای، زیرمجموعه وزارت بهداشت و یک مؤسسه دولتی محسوب می‌شود.

وی افزود: با توجه به این ویژگی‌ها، برای تأمین منابع بازسازی، علاوه بر ظرفیت‌های دولتی، بر جلب مشارکت بخش غیردولتی و مسئولیت اجتماعی بانک‌ها و شرکت‌ها نیز تمرکز کرده‌ایم. از سوی دیگر، انستیتو پاستور ایران تنها یک ظرفیت ملی نیست، بلکه به دلیل برخورداری از دو مرکز همکار سازمان جهانی بهداشت و عضویت فعال در شبکه بین‌المللی انستیتو پاستور، جایگاه بین‌المللی نیز دارد. به همین دلیل، پیگیری جذب حمایت‌های بین‌المللی نیز در دستور کار قرار گرفته است.

مصطفوی با اشاره به حمایت‌های صورت‌گرفته از سوی برخی مجموعه‌ها اظهار داشت: بخش عمده کمک‌های جذب‌شده تاکنون از منابع غیردولتی و در قالب مسئولیت اجتماعی بانک‌ها و شرکت‌ها بوده است. بانک سامان از روزهای ابتدایی اعلام آمادگی کرد و با استقرار مجموعه‌های عملیاتی خود در محل، در فرایند بازسازی مشارکت داشت. همچنین دو هلدینگ بزرگ کشور نیز به این امر کمک کرده‌اند.

وی تأکید کرد: با وجود این حمایت‌ها، مجموع منابع نقدی جذب‌شده تاکنون کمتر از پنج درصد برآورد خسارت‌هاست. با این حال، همین منابع نقش مهمی در بازگرداندن حداقل ظرفیت عملیاتی مجموعه داشته‌اند. همچنین پیشنهادهایی برای جذب منابع از سازمان جهانی بهداشت ارسال شده و پیگیری مراحل نهایی آن در حال انجام است.

همکاری  مستقیم حدود ۱۵۰۰ نفر  با  مجموعه انستیتو پاستور ایران

رئیس انستیتو پاستور ایران با اشاره به ابعاد انسانی و علمی فعالیت‌های مجموعه گفت: در ساختمان مرکزی تهران حدود ۵۵۰ نفر از کارکنان، شامل اعضای هیئت علمی و کارکنان غیرهیئت علمی، مشغول فعالیت بودند که حدود ۱۲۵ نفر از آنان عضو هیئت علمی هستند. علاوه بر این، حدود ۱۰۰ دانشجوی انستیتو پاستور و ۳۰۰ دانشجو از سایر دانشگاه‌ها در این مجموعه فعالیت‌های آموزشی و پایان‌نامه‌ای، عمدتاً در مقطع دکترای تخصصی، داشتند.

وی افزود: حدود ۴۰۰ نفر نیز به‌عنوان همکار طرح‌های تحقیقاتی در پروژه‌های علمی مجموعه فعالیت می‌کردند. در مجموع، حدود ۱۵۰۰ نفر از کارکنان، دانشجویان و همکاران علمی و پژوهشی به‌طور مستقیم با فعالیت‌های این مجموعه ارتباط داشتند.

مصطفوی با تأکید بر نقش انستیتو پاستور ایران در ارتقای امنیت سلامت جامعه گفت: فعالیت‌های این مؤسسه از گذشته تاکنون و در آینده، در راستای حفاظت از سلامت مردم بوده است. می‌توان گفت انستیتو پاستور بخشی از مسئولیت تأمین «آرامش زیستی» جامعه را بر عهده دارد؛ ظرفیتی که اهمیت آن زمانی بیشتر آشکار می‌شود که با یک بحران یا تهدید زیستی مواجه شویم.

نقش راهبردی انستیتو پاستور در تشخیص بیماری‌ها و تولید واکسن

وی دو ظرفیت اصلی انستیتو پاستور ایران برای نظام سلامت کشور را تشخیص بیماری‌ها و تولید واکسن دانست و اظهار داشت: در حوزه تشخیص، آزمایشگاه‌های تخصصی و مرجع این مؤسسه می‌توانند در صورت بروز بیماری‌های نوپدید، همه‌گیری‌ها و بحران‌های زیستی، به‌سرعت ظرفیت تشخیصی مورد نیاز کشور را ایجاد کنند و در پاسخ به تهدیدها نقش‌آفرین باشند.

مصطفوی با اشاره به تجربه همه‌گیری کرونا گفت: در صورت نبود ظرفیت‌های تشخیصی انستیتو پاستور، کشور ممکن بود برای راه‌اندازی نظام تشخیص بیماری با تأخیر بیشتری مواجه شود. همچنین تولید واکسن پاستوکووَک در دوران کرونا یکی از نمونه‌های نقش‌آفرینی این مؤسسه در تأمین نیازهای کشور بود.

وی با اشاره به اهمیت تولید واکسن‌های مورد نیاز برنامه ایمن‌سازی کشور افزود: واکسن‌هایی مانند هپاتیت B و BCG که از بدو تولد در برنامه واکسیناسیون نوزادان قرار دارند، از جمله محصولات مهمی هستند که تولید داخلی آن‌ها به کاهش وابستگی کشور به واردات کمک کرده است. در شرایط تحریم و دشواری‌های تأمین برخی واکسن‌های وارداتی، برخورداری از ظرفیت تولید داخلی اهمیت دوچندانی دارد.

رئیس انستیتو پاستور ایران همچنین به جایگاه بین‌المللی این مؤسسه اشاره کرد و گفت: عضویت در شبکه بین‌المللی انستیتو پاستور، امکان اجرای طرح‌های تحقیقاتی مشترک، بهره‌مندی از حمایت‌های علمی و پژوهشی و مشارکت در برنامه‌های آموزشی بین‌المللی را فراهم می‌کند. انستیتو پاستور ایران تنها شعبه این شبکه در منطقه خاورمیانه است و در کنار سایر شعب این شبکه در کشورهای مختلف، ظرفیت ارزشمندی برای ارتقای جایگاه علمی کشور محسوب می‌شود.

وی افزود: همکاری‌های بین‌المللی انستیتو پاستور ایران به شبکه پاستور محدود نیست. از جمله، در چارچوب تفاهم‌نامه با کمیته دائمی همکاری‌های علمی و فناوری سازمان همکاری اسلامی (کامستک)، برنامه‌های آموزشی برای کشورهای اسلامی برگزار می‌شود. در همین راستا، برگزاری دوره مقدماتی ایمنی‌شناسی برای کشورهای اسلامی نیز در برنامه این مؤسسه قرار دارد.

بازسازی انستیتو پاستور، ضرورتی برای آمادگی در برابر تهدیدهای زیستی

مصطفوی با تأکید بر ضرورت تسریع بازسازی این مؤسسه گفت: بسیاری از ظرفیت‌های منحصربه‌فرد کشور در حوزه ارتقای امنیت سلامت در انستیتو پاستور مستقر است. برای نمونه، آزمایشگاه مرجع کشوری طاعون و آزمایشگاه مرجع تشخیص ام‌پاکس از جمله ظرفیت‌هایی هستند که در مواجهه با تهدیدهای بیماری‌های واگیر اهمیت دارند.

وی ادامه داد: در شرایطی که کشور ممکن است با انواع تهدیدهای زیستی، از جمله تهدیدهای مرتبط با جنگ بیولوژیک، مواجه شود، وجود یک مرکز ملی با توانمندی‌های تشخیصی و پژوهشی انستیتو پاستور اهمیت راهبردی دارد از این منظر، بازسازی این مؤسسه نه‌تنها برای خود انستیتو، بلکه برای مجموعه نظام سلامت کشور اهمیت دارد.

رئیس انستیتو پاستور ایران با اشاره به ظرفیت‌های حمایتی موجود، از جمله سازوکار اعتبار مالیاتی، اظهار امیدواری کرد که دولت، خیرین، مردم و شرکت‌ها مشارکت بیشتری در تأمین منابع بازسازی داشته باشند.

وی در این زمینه گفت: انستیتو پاستور ایران طی ۱۰۶ سال گذشته در خدمت سلامت و امنیت مردم بوده است و امروز که خود به حمایت نیاز دارد، شایسته است مردم و مجموعه‌های مختلف نیز در بازسازی آن مشارکت کنند. تقریباً همه ایرانیان از یکی از محصولات این مؤسسه، یعنی واکسن BCG، استفاده کرده‌اند و نشان این واکسن بر بازوی اغلب ایرانیان مانده است و این موضوع نشان‌دهنده پیوند گسترده فعالیت‌های انستیتو پاستور ایران با زندگی و سلامت مردم است.

مصطفوی با دعوت از علاقه‌مندان به مشارکت در بازسازی افزود: اطلاعات مربوط به راه‌های حمایت و مشارکت در بازسازی در وب‌سایت رسمی انستیتو پاستور ایران در دسترس عموم قرار دارد و علاقه‌مندان می‌توانند برای آگاهی از ظرفیت‌های مشارکت به این وب‌سایت مراجعه کنند.

ضرورت حمایت پایدار از تولید داخلی واکسن

در بخش دیگری از این گفت‌وگو، رئیس انستیتو پاستور ایران به وضعیت صنعت واکسن در جهان و ظرفیت‌های تولید داخلی پرداخت و گفت: در حال حاضر بخش قابل‌توجهی از واکسن‌های انسانی مورد استفاده در جهان در کشورهای هند و چین تولید می‌شود و تعداد محدودی از شرکت‌های بزرگ در کشورهای دیگر، از جمله آمریکا و فرانسه، سهم عمده‌ای از بازار جهانی را در اختیار دارند. این موضوع نشان می‌دهد که صنعت تولید واکسن انسانی صنعتی متمرکز و نیازمند سرمایه‌گذاری و ظرفیت تولید گسترده است.

وی با اشاره به ابعاد بازار واکسن در کشور اظهار داشت: نیاز سالانه کشور به واکسن‌های انسانی، دامی، طیور و آبزیان در مجموع حدود ۱۴ میلیارد دوز برآورد می‌شود؛ در حالی که سهم واکسن‌های انسانی از این میزان کمتر از ۵۰ میلیون دوز در سال است و کمتر از پنج درصد کل نیاز کشور را تشکیل می‌دهد. بنابراین، از نظر حجم بازار و گردش مالی، بخش عمده ظرفیت اقتصادی صنعت واکسن به حوزه دام، طیور و آبزیان مربوط می‌شود.

مصطفوی با اشاره به ظرفیت بالای بازار واکسن طیور گفت: سالانه بیش از یک میلیارد جوجه‌ریزی در کشور انجام می‌شود و همین موضوع نیاز قابل‌توجهی به واکسن‌های طیور ایجاد می‌کند. در نتیجه، سرمایه‌گذاری در این حوزه می‌تواند از توجیه اقتصادی مناسبی برخوردار باشد.

وی در مقابل، درباره تولید واکسن‌های انسانی توضیح داد: بسیاری از واکسن‌های انسانی مورد نیاز کشور، بازار محدودتری دارند و میزان نیاز سالانه به برخی از آن‌ها در حدود یک تا دو میلیون دوز است. از سوی دیگر، تحریم‌ها و محدودیت‌های صادراتی نیز امکان توسعه بازار را کاهش می‌دهند. به همین دلیل، ورود بخش خصوصی به تولید بسیاری از واکسن‌های انسانی از نظر اقتصادی با دشواری‌هایی روبه‌رو است و بخش مهمی از تولید داخلی این واکسن‌ها بر عهده دو مؤسسه باسابقه پاستور و رازی قرار دارد.

رئیس انستیتو پاستور ایران تأکید کرد: کشور باید تصمیم روشنی درباره حمایت از این دو مؤسسه داشته باشد. انستیتو پاستور ایران و مؤسسه رازی، دو ظرفیت مکمل در حوزه تولید واکسن هستند که هر دو از زیرساخت‌های تولیدی، نیروی انسانی متخصص و تجربه بیش از یک قرن فعالیت برخوردارند. حفظ این ظرفیت‌ها نیازمند حمایت هدفمند و پایدار است و باید پذیرفت که برای استمرار تولید داخلی برخی واکسن‌های انسانی، ممکن است حمایت مالی و یارانه‌ای دولت ضروری باشد.

وی افزود: کناررفتن این دو مؤسسه به معنای افزایش وابستگی به واردات خواهد بود؛ زیرا در حال حاضر نیز بخش قابل‌توجهی از نیاز کشور، به‌ویژه در حوزه واکسن‌های دامی، از طریق واردات تأمین می‌شود. در برخی موارد، هزینه واردات یک واکسن چندین برابر هزینه حمایت از تولید داخلی آن است. بنابراین، سرمایه‌گذاری در ظرفیت‌های موجود می‌تواند علاوه بر تأمین نیاز کشور، به توسعه سبد واکسن‌های تولید داخل نیز کمک کند.

مصطفوی در پایان با تأکید بر اهمیت حمایت از تولیدکنندگان داخلی واکسن گفت: مؤسسات پاستور و رازی از زیرساخت، نیروی انسانی، دانش فنی و تجربه لازم برای ادامه فعالیت برخوردارند و با حمایت مؤثر و هدفمند می‌توانند نقش مهمی در تأمین نیازهای کشور ایفا کنند. تولید واکسن‌های دامی نیز در مقایسه با واکسن‌های انسانی از پیچیدگی کمتری برخوردار است و ظرفیت قابل‌توجهی برای توسعه آن در داخل کشور وجود دارد.

وی در پایان این گفت‌وگو ابراز امیدواری کرد با حمایت نهادهای دولتی، بخش خصوصی، خیرین و مردم، روند بازسازی انستیتو پاستور ایران تسریع شود و در کنار احیای زیرساخت‌های آسیب‌دیده، برنامه‌های توسعه‌ای این مؤسسه در حوزه تولید واکسن و ارتقای امنیت سلامت کشور نیز با قوت دنبال شود.